(In bewerking)

De eerste vestiging van Nutricia stond in Zoetermeer. Toen het bedrijf mocht uitbreiden in 1899, besloot  ondernemer M. van der Hagen om aan de Dorpsstraat te Windesheim een tweede fabriek te bouwen.  Niemand wist toen dat het concern zou uitgroeien tot multinational Nutricia, later overgenomen door Danone.

Het Verhaal van Windesheim : De Nutricia

Iedere dag komen er talloze verhalen op ons  af, of je nu een boek leest, een film kijkt, een mop aan de bar vertelt of de laatste roddel hoort over een buurtbewoner. Je struikelt bijna letterlijk over de verhalen en het gekke is het verveelt nooit. De Historische vereniging Windesheim  wil ook een verhaal vertellen: het Verhaal van Windesheim zoals het ooit was. 
Internet is daarbij een onuitputtelijke bron.

 

Een makelaar prijst in 2018 de voormalige fabriek van Nutricia in Windesheim aan als één van de meest bijzondere woningen uit het Zwolse  huizen aanbod. Een tikkeltje overdreven misschien maar aan dit gebouw is wel een bijzonder verhaal verbonden. 

<foto Nutricia gebouw Windesheim>

Keuze voor Windesheim
Eens lag deze stoomzuivelfabriek net buiten de spaarzame bebouwing van Windesheim en de straat heette toen nog geen Dorpsstraat maar Stationsstraat. De nabijheid van het station  was een belangrijke vestigingsfactor  voor directeur Martin van der Hagen om zijn fabriek met bederfelijke waar in Windesheim te bouwen. Andere redenen waren  de overvloed aan grondstoffen, goedkope arbeidskrachten en de nabijheid van een groot afzetgebied in de IJsselsteden met zelfs een exclusief verkooppunt als de Nutricia winkel aan de Praubstraat in Zwolle, zie Foto: Nutricia Praubstraat: 1899

 

Grondlegger
Martin van der Hagen kwam uit een katholiek ondernemersgezin en groeide op in het Brabantse Sint Oedenrode (door de bewoners ook wel Rooi genoemd). De familie bezat een leerlooierij, een lijnkoekenfabriek, een ham- en spekrokerij, een koffiebranderij, een melkfabriek en een grossierderij in koloniale waar. Met financiële steun van enige familieleden richtte hij een roomboter fabriek op in de buurt van Rotterdam die aanvankelijk goed liep maar later met steeds minder winst draaide.

Melk voor zuigelingen
Martin had geen opleiding genoten in tegenstelling tot zijn broer Jan die arts was. In 1895 keerde Jan enthousiast terug van een medisch congres waar hij kennismaakte met de bacterievrije melk voor pasgeborenen, bereid volgens het procedé van Dr. Backhaus. Hij overtuigde Martin dat dit het antwoord was op de hoge kindersterfte die in die tijd ongeveer 20 % bedroeg. Martin zag kansen en wist het verkooprecht voor Nederland te verwerven. In Zegwaard bij Zoetermeer, dichtbij het station, liet hij een zuivelfabriek bouwen. De zaken liepen uitstekend en hij zocht uitbreiding in Windesheim.

Stoomzuivelfabriek
Op 1 december 1898 publiceerde de Provinciale Overijsselsche en Zwolsche Courant dat de bouw van de fabriek in Windesheim voor 8300 gulden was gegund aan de Zwolse aannemer H. van Laar die  onder toezicht stond van de eveneens uit Zwolle afkomstige architect H. van Dijk. In januari 1899 gaf B&W van Zwollerkerspel  aan Martin een vergunning om een fabriek in Windesheim te bouwen.
In 1901 publiceerde de Staatscourant de statuten van het bedrijf met de nieuwe naam Nutricia en een startkapitaal van 200.000 gulden. Een goed gevonden naam: Nutricia betekent in veel talen iets als “voeden”. Rond deze tijd zal ook de gevel van het gebouw in Windesheim zijn opgesierd met de nu nog aanwezige letters “Nutricia”. Slechts enkele letters hebben de tand des tijds niet doorstaan en zijn van de muur gevallen.

 


Bij de foto een zuivelhandel in Den Haag: Op de etalage van deze winkel staat Windesheim lekker opvallend in het midden. Adres: Piet Heinstraat 102a in Den Haag,  c. 1902.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Reclame
Broer Jan schreef in de pers lovende artikelen over het nieuwe wonderproduct en op internationale beurzen behaalde het bedrijf diverse prijzen.  
Martin was zakenman genoeg om dit uit te buiten door het starten van grootschalige advertentiecampagnes in kranten en vakbladen. In 1895 werd er een affiche ontworpen voor deze bijzondere kindermelk. Dit affiche doet sterk denken aan de Droste reclame met het beroemde ‘Droste effect’ waarbij het Droste blik eindeloos wordt herhaald. Pikant is dat het affiche van van der Hagen járen eerder verscheen. Volgens een artikel in de krant NRC kan men daarom beter spreken van een Nutricia dan van een Droste effect.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Kinderarbeid
In 1901 maakte veldwachter G. Pompert, die aan de Veldweg woonde, proces verbaal op omdat er kinderen onder 16 jaar in de nachtelijke uren werkzaam waren in de fabriek wat bij wet verboden was. In het opgemaakte proces verbaal liet Cramer dom genoeg zelfs weten dat men in drukke tijden niet zonder kinderarbeid kon. De directeur J.P. Cramer verweerde zich tijdens de rechtszaak dat niet hij maar meesterknecht Roos verantwoordelijk was omdat hij op dat moment sliep. De rechter ging daar niet in mee en achtte de directeur wel degelijk aansprakelijk. Tegen het vonnis dat Cramer veroordeelde tot een boete, ging hij in cassatie. In februari  1902 werd dat verworpen.

Brand
Het was hetzelfde jaar dat de fabriek uitbrandde. Het krantenbericht meldde dat de wind gelukkig uit het noorden kwam anders was een dichtbijzijnde grote boerderij [RvdH: Veldweg 2?] ongetwijfeld in vlammen opgegaan. Er waren geruchten dat de fabriek in brand was gestoken om de premie van het verzekeringsbedrijf Neerlandia op te strijken. Bewijs werd er echter niet gevonden.  Het perceel werd door notaris W.C. van Reede in 1902 verkocht voor f 2.800,- aan een zekere H. Vos die het onderhands verkocht aan aannemer H. van Lohuizen die de ruïne wilde verbouwen tot woningen en een werkplaats. Het verf- en glaswerk werd aanbesteed. Ingeschreven werd door H.J. v.d. Wal te Windesheim voor f 299, J. Pruis te Wijhe f 238, J. Hulsbergen te Hattem f 189 en J. Bode te Windesheim f 145. Aan de laagste inschrijver is het werk gegund. 

Multinational
Het Zoetermeerse bedrijf Nutricia groeide in de loop der jaren uit tot een grote multinational, ging naar de beurs, kreeg  een koninklijke goedkeuring en bracht tal van bekende merken op de markt zoals Chocomel, Olvarit, Bambix en Nutrix. De fabriek in Windesheim heeft slechts korte tijd bestaan, misschien gelukkig, want bij succes was het dorp Windesheim waarschijnlijk getransformeerd tot één groot fabrieksterrein zoals dat ook in het Brusselse Laeken gebeurde. Foto: Afbeelding van de vestiging in Brussel, c. 1920.

Na de zuivel
In de volgende Nieuwsbrief zal het gaan over de latere functies van het Nutricia-gebouw.

De Historische Vereniging Windesheim heeft een vaste rubriek in de Nieuwsbrief  onder de naam: “Het verhaal van Windesheim”. Op onswindesheim.nl zal dezelfde informatie worden gepubliceerd met links naar de geraadpleegde sites en met meer afbeeldingen.

René van der Have
Historische vereniging Windesheim